Ubezwłasnowolnienie ma na celu ochronę interesów konkretnej osoby, dlatego ustawodawca starannie określił krąg osób, które mogą wystąpić z takim wnioskiem. Poza małżonkiem taki wniosek złożyć mogą krewni. Ponadto z wnioskiem wystąpić mogą określeni funkcjonariusze publiczni.
Podjęcie decyzji o ochronie dobra jednostki poprzez wniosek o ubezwłasnowolnienie jest zawsze trudną decyzją. W toku tej procedury Sąd ocenia stan i potrzeby osoby, której dotyczy sprawa. W praktyce często zdarzają się wątpliwości dot. tego, kto może wystąpić z wnioskiem. Zgodnie z art. 545 § 1 KPC wniosek o ubezwłasnowolnienie może zgłosić:
- małżonek osoby, której dotyczy wniosek,
- jej krewni w linii prostej i rodzeństwo,
- jej przedstawiciel ustawowy.
Ponadto taki wniosek może zgłosić także:
- Prokurator,
- Rzecznik Praw Obywatelskich,
- Rzecznik Praw Dziecka.
To rozwiązanie mające na celu realizację celu tej instytucji prawnej, nie pozostawiając w tym zakresie luki. Czy z takim wnioskiem może wystąpić osoba mająca być ubezwłasnowolniona? Doktryna prawa i orzecznictwo nie udzielają na to pytanie spójnej odpowiedzi.
Co do zasady, jeśli wniosek o ubezwłasnowolnienie złoży osoba spoza grona uprawnionych, wniosek ten zostanie przez Sąd oddalony. Co w sytuacji, gdyby np. synowa chciałaby złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie teściowej będącej wdową, nieposiadającą dzieci, gdyż jej jedyny syn zmarł? Można sobie wyobrazić sytuację, w której zabraknie uprawnionych krewnych, określonych przez art. 545.
Jedyną pozostającą wówczas ścieżką postępowania jest zwrócenie się do prokuratora lub ewentualnie Rzecznika Praw Obywatelskich. Po przedstawieniu sytuacji istnieje szansa, że ww. organy uznają wystąpienie z takim wnioskiem za zasadne i skierują go do Sądu. Nie ma natomiast żadnej możliwości, aby wniosek został złożony samodzielnie przez synową z naszego przykładu.
